توضيح اينكه گاهى انسان ماهيت را به حمل اوّلى ملاحظه مىكند و مىخواهد بداند در داخل مفهوم آن چه مفاهيمى اخذ شده است . در اين ملاحظه مىبيند كه داخل مفهوم هيچ ماهيتى نه وجود اخذ شده است نه عدم و نه هيچ مفهوم ديگرى ، حتى امكان ، و تنها ذاتيات - اجناس و فصول - ماهيت اخذ شده‌اند . در اين نظر ، آنچه در داخل ماهيت اخذ شده است بالضرورة اخذ شده است و آنچه اخذ نشده و از آن سلب مىشود نيز بالضرورة سلب مىشود . در اين ملاحظه ، ما با حمل اوّلى و تنها با ضرورت سروكار داريم و لا غير . ملاحظهء ماهيت به اين نحو ربطى به انتزاع مفهوم امكان ندارد . اما گاهى حيثيت ذات ماهيت را ملاحظه مىكنيم و مىخواهيم ببينيم كه اين حيثيت بماهى هى اقتضاى حمل چه مفاهيمى را بر خود به حمل شايع دارد . توجه شود كه اشتراك اين ملاحظه با ملاحظهء قبلى در اين جهت است كه در هردو ماهيت را بماهى هى لحاظ مىكنيم ولى در ملاحظه اوّل مىخواهيم بدانيم ماهيتى كه اين‌گونه اعتبار شده اقتضاى حمل چه مفاهيمى را به حمل اوّلى بر خود دارد و در ملاحظهء دوم مىخواهيم بدانيم ماهيتى كه اين‌گونه اعتبار شده اقتضاى حمل چه مفاهيمى را به حمل شايع بر خود دارد . در هرحال ، پس از ملاحظهء ماهيت به اين نحو ، مىبينيم كه ماهيت بماهى هى نه اقتضاى حمل وجود را بر خود دارد نه اقتضاى حمل عدم را ، در عين اينكه گاهى موجود است و وجود بر آن حمل مىشود و گاهى معدوم است و عدم بر آن حمل مىشود . ذهن اين ملاحظه را با يك قضيهء موجبهء معدوله حكايت مىكند : الماهية غير موجودة و لا معدومة بالضرورة « 1 » . كه جهت آن ضرورت است . پس از تشكيل اين قضيه ، ذهن نظر خود را معطوف به آن كرده قضيهء ديگرى تشكيل مىدهد كه ناظر به اين قضيه است ولى سالبه است : ليس الوجود و العدم بضرورىّ للماهيّة . منشأ حكم به سلب ضرورت وجود و عدم از ماهيت ، كه همان امكان است ، همين قضيه است . مشاهده مىشود كه ، اگرچه ذهن از سلب ضرورت وجود و عدم از ماهيت - امكان - با يك قضيهء سالبه حكايت كرده است ، اين سالبه در واقع ناظر به جهت آن قضيهء موجبهء معدوله است - قضيهء « الماهية غير موجودة و لا معدومة بالضرورة » - كه ، مانند ساير قضاياى موجبهء معدوله ، ذهن براى محمول سلبى آن نحوى ثبوت فرض مىكند و منظور از بازگشت سالبهء محصله به موجبهء معدوله همين است .

--> ( 1 ) . توجه شود كه غير موجودة و لا معدومة يك محمول واحد است ، نه دو محمول كه به جاى آن مىتوان گفت ممكنة . به تعبير ديگر ، در اينجا فرض اين است كه از اشكال اوّل پاسخ داده‌ايم و اين‌دو را مجموعا يك وصف گرفته‌ايم .